مقاله جدید در همایش بین المللی انرژی زمین گرمایی در کشور ایسلند 2021

مقاله جدید اینجانب با عنوان:

• • Eshaghpour,  M.: : Legal Aspects of Utilization and Management of Thermal Springs in Iran., Proceedings World Geothermal Congress 2020+1, Reykjavik, Iceland, April - October 2021

در کنفرانس بین المللی انرژی زمین گرمایی کشور ایسلند به صورت مجازی ارایه و در سایت به آدرس ذیل:

• • https://www.geothermal-energy.org/cpdb/record_detail.php?id=33213

نشر و در دسترس قرار گرفت. موضوع این مقاله در خصوص چالش های قانونی بهره برداری و مدیریت چشمه های آبگرم در ایران هست. بنیان قوانین بهره برداری از منابع و مجاری آبی قانون توزیع عادلانه آب مصوب 1361 مجلس شورای اسلامی و مبنای این قانون، نیز قانون آب و ملی شدن آن می باشد. با توجه به اهمیت منابع آبهای زیرزمینی به عنوان منابع تامین آب کشاورزی، شرب و صنعت و عدم تفکیل چشمه ها به ویژه در خصوص چشمه های آبگرم، شاهد چالش های حقوقی و مدیریتی در این خصوص در ایران هستیم. این مقاله به این موضوع می پردازد.

روز دریای کاسپین

12 آگوست هر سال مصادف با 21 مرداد ماه روزی است که یادآور کنوانسیون تهران در سال 2006 میلادی می باشد که اولین کنوانسیون بین 5 کشور حاشیه آن با هدف جلوگیری از ورود آلودگی و حفظ ذخایر بیولوژیک بزرگترین پهنه آبی محصور در خشکی تشکیل و تصویب گردید. در این میان بازار مصاحبه، گزارش، همایش، سخنرانی و ... داغ است اما واقعیت این است که زیست بوم کاسپین حداقل در سواحل ایرانی آن در شمال ایران حال و روز خوشی ندارد. عمده مشکلات آن عبارتند از

1-عدم وجود برنامه، قانون و تشکل به منظور مدیریت یکپارچه اراضی ساحلی

2- تصرفات نازیبا و نا موزون و بدون برنامه اراضی ساحلی به دلیل نقص، ابهام و تناقض قوانین و تعدد نهادهای مسوول و عدم شفافیت در شناسایی، برخورد و تنبیه متجاوزین

3- ورود هزارن منبع آلاینده فاضلاب صنعتی، خانگی، شهری، روستایی و ... از طریق رودخانه ها وسایر مجاری آبی به داخل دریا

4- ریختن زباله در اراضی حاشیه ساحل به دلیل کمبود جا و مکان کافی برای امحاء زباله از سوی شهرداری ها و دهداری ها مناطق ساحلی

5- عدم وجود ساز و کار و قوانین متقن برای طرح جامع ساخت و ساز و مدیریت اراضی.

6- عدم برخورد صحیح با ماهیگران غیر مجاز در داخل پهنه دریا و رودخانه های منتهی به آن که عملاَ محل تخم ریزی ذخایر شیلاتی با ارزش دریای کاسپین می باشند.

مورد پنجم شاید بیشتر از هر یک از آیتم های فوق اهمیت دارد. زیرا صرف تعیین حریم، بستر، کد احتیاط، کد امن، کد خطر و ... دردی را دوا نمی کند مادامیکه برنامه ای جامع، همه جانبه و آینده نگر برای اراضی ساحلی که سرمایه ای گرانقدر هستند، تدوین نگردد.

مقاله های اینجانب

پس از مدتها تصمیم گرفتم بیام اینجا و برای به روز رسانی و خانه تکانی تصمیم دارم تا لیست و متن مقاله هام رو در اختیار دیگران بزارم، مجانی و برای نشر علم. فقط خواهشمندم به هنگام استفاده رفرنس بدید و یادی هم از منبع مطالبتون بفرمایید.

1-

Borehole geology and alteration mineralogy of well HE-9 in Hellisheidi Geothermal Field, SW-Iceland

Authors:Masound Eshaghpour,Publication date:2003,Publisher:United Nations University

 

عنوان فارسی: زمین شناسی سرچاه و کانی شناسی دگرسانی چاه شماره 9 در میدان زمین گرمایی هدلیشیدی در جنوبغربی ایسلند. در سال 2003 اونو به عنوان پروژه دوره 6 ماهه تخصصی در کشور ایسلند نگارش کردم بر روی چاهی که خودم روش کار کرده بودم. در حال حاضر یکی از میادین و نیروگاه های فعال زمین گرمایی دنیا در این محل در حال فعالیت هست.

 

2-

Borehole geology and alteration mineralogy of well NWS-4, Mt. Sabalan geothermal field, NW-Iran

Authors:Masoud Eshaghpour,Publication date:2005/4,Journal:Proceedings world geothermal congress,Pages24-29

عنوان فارسی: زمین شناسی سرچاهی و کانی شناسی دگرسانی چاه شماره 4  در شمالغرب ایران در کوه سبلان و در میدان زمین گرمایی سبلان

در سال 2005 این مقاله رو در همایش بین المللی انرژی زمین گرمایی در کشور ترکیه ارایه کردم که به زمین شناسی چاه مربوطه و دگرسانیهای مربوط به اون می پردازه

 

3-

Hydrogeochemical Studies of Hot Springs in Gilan Province, N-Iran,Masoud Eshaghpour, Hasan Alizadeh Saloomahalle andAli Fatehi,2010,JournalProceedings

عنوان فارسی: مطالعات هیدروژیوشیمی چشمه های آبگرم در استان گیلان در شمال ایران

این مقاله در همایش بین المللی انرژی زمین گرمایی در کشور اندونزی در سال 2010 به صورت سخرانی ارایه و منتشر گردید در این مقاله برای اولین بار چشمه های آبگرم گیلان شناسایی، مطالعه و بحث گذاشته می شوند.

 

4-

Relationship Between Thermal Springs of Western Alborz Mountains and Regional Tectonics

Masoud Eshaghpour and Hasan Alizadeh Saloomahalleh,2015, WGC 2015, Melourne, Australia

عنوان: ارتباط بین چشمه های آبگرم کوه های البرز غربی و زمین ساخت منطقه ای

 در این مقاله دامنه کار و مطالعه چشمه های آبگرم را به غرب مازندران به ویژه رامسر نیز توسعه دادم و به ارتباط این مظاهر حرارتی زمین با زمین ساخت فعال منطقه پرداخته شد.

 

5- ررسی منشأ یونهای اصلی در آبهای زیرزمینی محدوده آستانه-کوچصفهان، مسعود اسحق پور و محمد منشوری،  فصلنامه زمین شناسی و محیط زیست،دوره 2، شماره 2، زمستان 1387 صفحه: 75-84،

http://geojournal.iiau.ac.ir/article_524688_9c6f4629725e19ada36d9463cc7607a6.pdf

در این مقاله به بحث هیدروژیوشیمی آبهای زیرزمینی با تیپ خنثی در محدوده مطالعاتی آستانه- کوچصفهان که در واقع منطبق با مخروط افکنه رودخانه سفیدرود هست، پرداختم.

پسروی و پیشروی دریای کاسپین و قوانین مربوط به آن

بر طبق آمار موجود سطح آب دریای کاسپین بین سالهای 1305 تا سالهای ابتدایی دهه 50 خورشیدی، روند کاهشی شدیدی یافت. به منظور جلوگیری از تصرف اراضی باقیمانده ناشی از پسروی دریای کاسپین، قانونگذار در سال 1354 به فکر تصویب آیین نامه ای برای مدیریت اراضی برجای مانده از این پسروی افتاده و "قانون اراضی مستحدث" را تصویب نمود. روند کاهشی سطح تراز آب دریای کاسپین تا سال 1357 ادامه یافته و از این سال تغییر روند داده، شروع به بالاآمدگی (افزایش سطح تراز آب) نمود که این روند تا سال 1374 ادامه داشت و دریا به حداکثر تراز خود رسید. از سال 1374 تاکنون دریا در حال پسروی مجدد بوده است. سطح تراز فعلی در سال 1395 با حداقل سال 1357 اختلاف قابل توجهی داشته و بالاتر از سالهای 1354 و حتی 1342 ( مورد اشاره در قانون اراضی مستحدث به عنوان مبنا) می باشد. اما نکته اینجاست که معلوم نیست این روند کاهشی تا کجا ادامه خواهد یافت (همانطور که در مجله دانشمند دهه هفتاد تیتر زده شده بود: "خزر بالا می آید، خزر پایین می آید، چرا؟"). هر چند بعد از سال 54 قوانین دیگری من جمله "قانون توزیع عادلانه آب" (به عنوان قانون موخر) و "آیین نامه اجرایی اراضی مستحدث" و "قانون برنامه چهارم توسعه" تلاش برای تصویب قوانین درخور برای مبارزه و مقابله با پدیده ساحل خواری نمودند اما به دلیل برخی ابهام ها و مغایرت ها هنوز از حیث اجرا با مشکل مواجه هستند.

با توجه به اینکه در سال 1354، به دلیل اینکه در آن سالها پیش بینی احتمالی افزایش سطح تراز دریای کاسپین با توجه به آمار موجود در آن زمان (1354-1305) محتمل نبود، برگشت به قانون مربوط به این سال (1354) علیرغم مشاهده خلاف این موضوع بین سالهای 1357  لغایت 1374، چندان کار درستی به نظر نمی رسد و این خطر که اراضی ساحلی گیلان که از بکرترین اراضی ساحلی جنوب کاسپین می باشد، با مشکل جدی مدیریتی مواجه شود، دور از ذهن نیست.

شایان ذکراست که نزدیک به 90% (نود درصد) از آورد دریای کاسپین از طریق رودخانه های ولگا، اورال و کورا صورت می گیرد که خارج از مرزهای سیاسی ایران بوده، در صورت هر گونه تغییر طبیعی یا مصنوعی در آورد رودخانه های مذکور، بالطبع تراز ارتفاعی سطح دریای کاسپین ( که به پدیده های زمین ساختی بسیار فعال این منطقه نیز ارتباط مسقتیم دارد*) نیز تغییر خواهد کرد و ایران مدیریتی بر آن نمی تواند داشته باشد مگر اینکه قوانین بین المللی پیشگیرانه مناسب در این مورد تصویب گردد.

(توضیح اینکه به منظور جلوگیری از پیچیده شدن نگارش این متن از ذکر رقوم ارتفاعی و شماره آیین نامه ها و قوانین و تاریخ آنها خودداری شده است که از طریق وبموجی (جستجو در اینترنت)  قابل مشاهده و بارگذاری می باشد و فقط سعی شد به صورت کلی و شفاف اصل موضوع تبیین گردد).

• دریای کاسپین از لحاظ ساختاری، چاله ای زمین ساختی (تکتونیکی ) (Tectonic Depression) هست  که در نتیجه خمیدگی ناشی از وجود دو سیستم گسلش امتداد لغز (strike slip) برز (البرز) در کاسپین جنوبی و قفقاز در کاسپین مرکزی، پدیده زمین ساختی پول اپارت بیسین (Pull-apart basin) یا حوزه تحت فشار رو به وجود آورده که موجب ایجاد پوسته اقیانوسی در کاسپین جنوبی و نهشتگی ضخیم ترین رسوبات تحکیم نیافته دنیا دراین منطقه (به ضخامت تقریبی ده کیلومتر) و همچنین فرونشست شدید زمین ساختاری در این منطقه شده است. این رسوبات خانه و مخزن برخی از بزرگترین ذخایر گاز طبیعی دنیا می باشد.

لینک مقاله اینجانب با عنوان "ارتباط بین چشمه های آبگرم البرز غربی با زمین ساخت منطقه" که در همایش انرژی زمین گرمایی در ملبورن در بهار امسال در مرکز همایش ملبورن به صورت سخنرانی ارایه نمودم.

لینک دانلود مقاله:

https://pangea.stanford.edu/ERE/db/WGC/papers/WGC/2015/12006.pdf

 ارجاع:

Eshaghpour, M., and Alizadeh Saloomahalleh, H.: Relationship Between Thermal Springs of Western Alborz Mountains and Regional Tectonics,Proceedings, Proceedings World Geothermal Congress 2015, Melbourne,Australia, 19-25 April 2015

Clean drinking water problem

One in nine people around the globe lacks access to clean drinkking water, and as a result,more than 3.4 million end up dying every year from diseases-like diarrhea and typhoid-related to polluted water, ineffective sanitation, and poor hygiene. The youngest are most at risk: Some two million of the victims are children.

برای مرحوم محامد

 چند ماه قبل بود که باخبر شدم احمد محامد (بازنشسته صنعت آب گیلان) از این جهان فانی سفر کرده. هر چند هیچ وقت ندیدمش و هیچ شناخت شخصی نسب به ایشون نداشتم اما به دلیل نوشتن بخش منابع و مصارف آب در "کتاب گیلان" که کتاب مرجع دهه 70 خورشیدی هست (کاری از گروه پژوهشگران ایران به همت ابراهیم اصلاح عربانی و دیگر پژوهشگران) نسبت به ایشان احساس احترام خاصی داشتم و دارم و به تمام کسانی که می خواستند در مقوله آب در گیلان مطالعه و کار کنند توصیه میکردم اونو بخونند. امیدوارم جوانان آینده سنت ننوشتن، برای خود نگه داشتن و خساست در نشر علم رو بشکنن و از رویه مرحوم محامد پیروی کنند. روحش شاد.

Effect of upstream dams on downstream in Sefidrood watershed in Iran

Sefidrood River is the most important river in Southern Caspian Sea area. Sefidrood is devised to two main rivers of Ghezelozan and Shahrood. The main basin of river passes from 11 provinces of Iran that 8 of them have majority. It originates from Kurdistan and Azerbaijan parts of Zagros Mountains in the west and Alborz Mountains in the east. They crosscut each other behind Sefidrood Dam (Manjil dam) in Gilan Province and meet Caspian Sea in Kiyashahr delta and lagoon (Bujagh lagoon). Aboriginals of Gilan and adjacent areas name the river “Espiroo”, means white river and Sefidrood actually is the Persian translated version of the river. According to information released by Iranian Water Management Company in winter 2009, 68 dams are in the net, 13 dams are constructing and 59 dams are studding. Updated information in September 2010 indicated 69, 16 and 62 dams respectively.

According to 40 years information (1967-2006) average annual discharge of the river is about 1760 million cubic meters. Unfortunately each of the provinces had a plan to construct dam without an integrated water recourses management (IWRM) plan for the basin that will affect northern parts of the river that are located in downstream of great Sefidrood watershed socially and environmentally severely.

 

World geothermal congress (WGC)

World geothermal congress (WGC) is the most striking geothermal conference in the world that establishes every 5 years in a promising country. It held in Turkish city of Antalya in 2005, Bali island in Indonesia in 2010 and it will be held in Australian city of Melbourne and New Zealand in 2015. Australian government and private sectors have been investigating seriously to entrap Hot-Dry rock resources with wells deeper than 4000m. They hope to reveal a great result till wgc-2015. Also New Zealand that is a pioneer of conventional utilization of high enthalpy geothermal resources in the world, will be another host for WGC-2015.

Links:

http://thinkgeoenergy.com/archives/4564

http://www.ricecomms.com/2010/04/26/new-zealand-highlights-geothermal-leadership-at-world-geothermal-congress-2010/

 

 

Warm sprigs of Gilan province in Northern Iran

I can’t conceal that temperature of warm springs in Gilan province in northern Iran, is not as high as those which are located around ring of fire! Even those which reveals around quaternary volcanoes of Iran, Armenia and Turkey mountainous range, have quite higher temperatures and indicate a link between magmatic intrusives and hydrothermal fluids.

Gilan warm springs have temperatures between 18-34^oC. Gilan is located in southern parts of Caspian plate that actually is a boundary of Eurasian plate and is caracterized by sever destructive tectonic features and earthquakes. Gilan hot springs are not related to intrusives. They are tectonic related hydrothermal fluids. In eastern province of Mazandaran (Ramsar area) there are mysterious radioactive hydrothermal fluids with highest rates of natural radioactivity in the world.

Gilan hot springs are not economically utilizable especially for electricity generation but old baleonological uses is not rejectable and extreme touristic attraction of the area suggest possible future investment capacities.

 

سفیدرود

رودخانه سفیدرود که ساکنان مناطق حاشیه آن، آن را اسپی  رو (Espiroo)، یعنی رود سفید یا همان سفیدرود می نامند، منبع اصلی تامین آب آبیاری دشت گیلان می باشد. این رودخانه دارای آورد سالانه ای در حدود ۴۷۰۰ میلیون متر مکعب می باشد (بر اساس متوسط 40 ساله سالهای 1346-1345 لغایت 1385-1384) و شریان اصلی تامین آب کشاورزی گیلان محسوب می شود و نیمی از مجموع آورد سالانه رودخانه های استان گیلان (در حدود 8 میلیارد مترمکعب) را شامل می شود. با توجه به توزیع نامناسب دبی رودخانه ها به ویژه رودخانه سفیدرود که حوزه اصلی آبریز آن در خارج از استان گیلان می باشد، هر ساله کشاورزان استان گیلان به ویژه شالیکاران، که عمده استفاده کنندگان از شبکه آبیاری مدرن سد سفیدرود می باشند، با مشکلات فراوانی جهت تامین آب اراضی خود مواجه می شوند. مصارف آبزی پروری، شرب شهری، صنایع و باغات زیتون نیز متحمل تنش های شدید آبی می شوند.

 بر اساس آمار منتشر شده به وسیله شرکت مدیریت منابع آب ایران تا زمستان ۱۳۸۸، در حوزه آبریز رودخانه سفیدرود، 68 سد،  در حال بهره برداری، 13 سد در دست ساخت و 59 سد نیز در دست مطالعه بود که سفید رود تنها یکی از این سدها می باشد. می باشد. این  آمار برای تاریخ ۳/۶/۱۳۸۹ عبارت است از: 6۹ سد،  در حال بهره برداری، 1۶ سد در دست ساخت و ۶۲ سد در دست مطالعه.

با روند مذکور، آینده کشاورزی آن بخشی که تحت شبکه آبیاری سد سفیدرود قرار دارد، در خطر جدی قرار خواهد گرفت. اکوسیستم های  بسیار حساسی نظیر پارک ملی خشکی -دریایی بوجاق واقع در مصب رودخانه سفیدرود، تالاب امیرکلایه و ذخایر ارزشمند شیلاتی به ویژه خاویاری در خطر قرار خواهند گرفت و با کاهش آبدهی رودخانه سفیدرود در پایاب آن، آلودگی تشدید شده و سلامت ساکنین نیز با چالشهای اساسی مواجه خواهد شد.

سفیدرود علاوه بر اینکه بزرگترین رودخانه جنوب دریای کاسپین می باشد، تنها رودخانه ای است که طی پدیده شگفت انگیز طبیعی توانسته است ضمن جمع آوری آب ۱۰ استان کشور، دیوار بلند و سترگ البرز به ارتفاع چند هزار متر را تراش داده و در آغوش مام دریا آرام گیرد. فعالیت چند ملیون ساله سفیدرود بزرگ (شامل دو زیر شاخه اصلی قزل اوزن و شاهرود) رسوبات حاصل از فرسایش طبیعی کوههای زاگرس و البرز را حمل و در مصب این رودخانه ته نشست نموده است. شاهد این موضوع یافت نمودن آثار گوش ماهی در عمق ده متری چاههای آب حفر شده در محدوده شهر رشت در فاصله تقریبی ۳۰ کیلومتری از دریا می باشد. این رسوبات به همراه فعالیتها زمین ساختی شدید منطقه، به تدریج و طی چند ملیون سال، بخش عمده و عریض دشت ساحلی گیلان را به وجود آورده اند. پس از احداث سد سفیدرود، رسوبات پشت سد سفیدرود (منجیل) به دام افتاده و این روند طبیعی دچار اخلال گردیده است.

منابع: 

1- شرکت مدیریت منابع آب ایران :    http://daminfo.wrm.ir/dam-fa.html

2- تالاب "بوجاق" گيلان ؛ سايت مهم پرنده‌ نگري کشور:  http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100945092264

هیدروژئوشیمی چشمه های آب گرم گیلان

مقاله ای را که در مورد" هیدروژئوشیمی چشمه های آب گرم گیلان" در کنگره بین المللی زمین گرمایی در اندونزی در ۲ ماه قبل ارائه کرده بودم. در حال حاضر در بانک اطلاعاتی دانشگاه استنفورد موجود می باشد که از طریق لینک زیر می توانید متن مقاله را دریافت نمایید:http://pangea.stanford.edu/ERE/pdf/IGAstandard/pdf/WGC/2010/1519.pdf

TDS- توضیح در خصوص یک باور غلط

کل مواد جامد محلول در آب به استثنای رسوبات معلق، مواد کلوئیدی و گازهای محلول را TDS گویند و بر حسب  میلی گرم بر لیتر نمایش می دهند. دو راه برای محاسبه آن وجود دارد:  

1-    مجموع تمامی یونهای موجود در یک لیتر آب را بر حسب mg/l محاسبه می نمایند.

2-    باقیمانده حاصل از تبخیر یک لیتر آب در دمای  ^oC 180یا بین  ^oC 110- 105را بر حسب mg محاسبه می نمایند.

TDS در برگیرنده نمکهای غیر آلی نظیر کلسیم، منگنز، پتاسیم، سدیم، بیکربنات، کلرید، سولفات و همینطور برخی مواد آلی موجود در آب به مقدار کمتر می باشد. TDS در آب شرب از منابع طبیعی، فاضلاب، رواناب شهری و فاضلاب های صنعتی سرچشمه می گیرد.

هر چه قدر گرادیان هیدرولیک آب های زیرزمینی بیشتر باشد، میزان TDS کمتر و هر چه قدر انحلال پذیری کانیها و سنگها بیشتر باشد، TDS نیز بیشتر خواهد بود.

مقادیر TDS موجود در آب های آشامیدنی آنقدر نیست که از لحاظ سلامتی خطر آفرین بوده و به عبارت بهتر مرزی برای خطر سلامتی در آب های آشامیدنی از لحاظ TDS  وجود ندارد. عدم وجود مرز خطر آفرینی سلامتی انسان علاوه بر TDS برای pH، سدیم، سولفات، روی، نقره، آلومینیوم، آمونیاک، آزبست، کلر و سختی نیز وجود  دارد (WHO, 2004).

بنابراین علیرغم تصور رایج اشتباه میزان TDS بیانگر آلودگی آب نبوده بلکه تنها موجب ایجاد طعم نامطبوع در آب شرب می گردد.

منابع آبی با TDS زیر  mg/l 600بعنوان منابع آبی با طعم گوارا محسوب می شوند در حالیکه در TDS های بالای mg/l 1000 طعم آب به نحو قابل توجه ای افت نموده و بد طعم می گردد. مقادیر بالای مواد جامد محلول می تواند موجب اعتراض مصرف کنندگان، رسوبزایی در لوله های آب، هیترها، بویلرها و برخی وسایل خانگی گردد. بر اساس مطالعات سازمان بهداشت جهانی تاکنون هیچ حد و مرزی برای  TDS به منظور تامین سلامتی در نظر گرفته نشده است.  

آلودگی منابع آبی

در جواب جناب آقای ابوصادقی عزیز می بایستی عرض کنم:

در خصوص آلودگی منابع آبی متاسفانه اطلاعات دقیق و به روزی حتی از سوی برخی مسئولین علمی و اجرایی وجود ندارد که خودش موجب ایجاد مشکلاتی جهت تامین آب سالم و غیر آلوده ایجاد می نماید.

منابع آب شیرینی که مورد دسترس انسان قرار دارند در موارد زیر مورد استفاده قرار می گیرند:

۱- شرب

۲- کشاورزی

۳-صنعت

۴- گردشگری 

۵- شیلات

 تعریف آلودگی در هر یک از این محدوده ها متفاوت می باشد. به عنوان مثال استانداردهای آب شرب سالم بالاتر از بقیه استانداردها بوده و حتی در یک بخش نیز استاندردها می تواند متفاوت باشد مثلا استاندارد آب پاک برای ماهی کوتم (قزل آلا) با استاندارد ماهی کپور متفاوت است یا گیاه پسته با گیاه برنج. اما آب شرب سالم در صورت نداشتن آلودگی، پاک تلقی می گردد ضمن اینکه می بایستی برخی از خصوصیات فیزیکوشیمیایی بالایی داشته باشد. استانداردهای سازمان بهداشت جهانی به دلیل به روز بودن، می تواند بسیار مفید باشد.

  اآلودگی شامل چند بخش است:
آلودگی به مواد سمی ، آلودگی به مواد رادیو اکتیو، آلودگی به وسیله ترکیبات شیمیایی اصلی و فرعی موجود در آب نظیر نیترات،  نیتریت، سولفات، بور، فلزات سنگین و ... و آلودگی به مواد ارگانیک و میکروارگانیسم ها که از آن به نام آلودگی میکروبی نام برده می شود.

آلودگی میکروبی در اغلب منابع آب شیرین ایران به ویژه شمال ایران وجود دارد و شاید اگر مشکل میکروبی و دفع اصولی و بهداشتی فاضلاب، و جلوگیری از ورود آن به منابع آبی، حل گردد، بخش اعظم آلودگیها حل خواهد شد. البته آلودگی به نیترات که موجب بیماری متهموگلوبینمیا می شود می تواند در ارتباط تنگاتنگی با آلودگی میکروبی باشد. متاسفانه با افزایش جمعیت در جلگه های شمال ایران، افت کیفی شدید در منابع آب سطحی و زیرزمینی رخ داده است.

آلودگیهای شیمیایی می تواند دو منشا داشته باشند:۱- ژئوژنیک یا زمین شناختی  ۲- آنثروپوژنیک یا انسانی

آلودگیهای زمین شناختی در نتیجه ردخدادهای زمین شناختی نظیر انحلال سازندهای تبخیری در مسیر حرکت آبهای سطحی یا زیرزمینی یا نفوذ جریانهای گرمابی رخ می دهند و آلودگیهای انسانی، ناشی از فعالیتهای مخرب انسانی در محیط زیست می باشند.

بنابراین مطمئناً آلودگی میکروبی در رودخانه مرکزی رودسر وجود دارد و آلودگی میکروبی نیز محتمل می باشد. ورود پسابهای کشاورزی به ویژه در زمان کاشت و داشت گیاه برنج، به داخل این رودخانه ها نیز می توانند آلودگی به سموم یا برخی ترکیبات شیمایی دیگر را نیز محتمل سازد. در خصوص آلودگی به  فلزات سنگین و دیگر آلاینده ها، وجود مطالعات تکمیلی ضروری است.

متاسفانه با وجود دستگاههای متعدد و موازی دخیل در امر پایش و پالایش آلودگی منابع آبهای سطحی و زیرزمینی در استان گیلان، آلودگیها روز به روز بیشتر شده و ضروری است مسئولین فکری در خصوص عمیلیاتی نمودن پالایش منابع آبی  بیندیشند.

تامین آب شرب سالم در وضعیت بهتری قرار دارد زیرا آب شرب سالم در شبکه های آبرسانی شهری و روستایی، کم و بیش موجود می باشد و اخیرا طرحهای اجرا شده نظیر انتقال آب شرب چشمه سفید آب به شهرهای رحیم آباد، رودسر  و کلاچای و همینطور طرح بزرگ احداث سد شهر بیجار در رودخانه زیلیکی رود در روبروی امامزاده هاشم (رشت) جهت تامین آب شرب شهرهای رشت، لاهیجان، انزلی، لنگرود و تعدادی دیگر از شهرهای استان گیلان در دست اجراست.

اما به یاد داشته باشیم. منابع آبی تنها برای انسان نیست و ضرورت بازنگری در حق آبه زیست محیطی به ویژه در نواحی حساسی مانند استانهای شمالی ایران، ضروری است تا حیاط و این اکوسیستم های حساس، زیبا و اقتصادی نابود نگردند.

ایرانیت

پوشش سفالین خانه های شمال کشور جای خود را به حلبی و ایرانیت داده است. در این میان این دومی که در ترکیب آن آزبست به کار رفته است، می تواند برونشیت و آزبستوز را سبب شود. رشد فزاینده ای داشته، علاوه بر زشتی مناظر، موجب تهدید سلامت مردم می شود. ضروری است مسئولین برای این معضل فکر اساسی بنمایند.

"بررسی منشا یونهای اصلی در آبهای زیرزمینی محدوده آستانه-کوچصفهان"

سرانجام مقاله چاپ شده اینجانب اینجانب باعنوان "بررسی منشا یونهای اصلی در آبهای زیرزمینی محدوده آستانه-کوچصفهان" که در فصلنامه علمی- پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر در تابستان 1388 چاپ شده بود،  برای دانلود در سایت زیر گذاشته شد:

http://iiauac.ir/HomePage.aspx?TabID=4862&Site=DouranPortal&Lang=fa-IR

 

ارزیابی کیفی آبهای زیرزمینی محدوده آستانه- کوچصفهان در استان گیلان و بررسی تاثیر کیفیت آب رودخانه س

مقاله ای را که در همایش زمین شناسی و محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامشهر ارائه کرده ام جهت استفاده دوستان و نشر علم می آورم . همه می دانیم که زکات علم نشر آن است. به امید سربلندی ایران.متاسفانه موفق به دانلود تصاور نشدم. در فرصت مقتضی و در پستی جداگانه تصاویر مربوطه را نیز اضافه می نمایم. لطفا در صورت استفاده از مطالب این مقاله یا هر مقاله دیگر رفرنس را فراموش ننمایید.

-  اسحق پور، م و منشوری، م. ارزیابی کیفی آبهای زیرزمینی محدوده آستانه- کوچصفهان در استان گیلان و بررسی  تاثیر کیفیت آب رودخانه سفیدرود بر روی آن. چهارمین همایش زمین شناسی و محیط زیست دانشگاه آزاد اسلامی واحد اسلامشهر. اسفند 1387،  7  صفحه.

۱-   مقدمه 

هر چند سواحل جنوبی دریای خزر در استان گیلان با بارندگی متوسط 1400 میلی متر در سال در نگاه اول بدون مشکل اساسی در تامین آب شرب و کشاورزی به نظر می رسند اما بالا بودن سطح ایستابی (تقریباً 2 متر از سطح زمین)، تاثیر انواع فاضلابهای انسانی، کشاورزی و صنعتی و رشد سریع جمعیت همراه با تراکم جمعیتی بالای 150 نفر در هر کیلومتر مربع شرایطی را بوجود آورده است که شاید بتوان یکی از بزرگترین چالشهای آینده نوار ساحلی جنوبی دریای خزر در استان گیلان را علاوه بر مشکل کم آبی ناشی از احداث سدهای متعدد در بالادست حوزه آبریز سفیدرود، حل معضل کاهش کیفیت و آلودگی منابع آبی دانست.

  2-   محدوده مطالعاتی:

دشت آستانه- کوچصفهان منطبق بر مخروط افکنه سفیدرود می باشد یعنی محدوده ای که تمامی آبهای سطحی   وارد رودخانه سفیدرود یا نهرها و کانالهای منشعب از آن شده و در نهایت با شیبی کمتر از 1% به دریای خزر ریخته یا مزارع و شالیزارها را سیراب می نماید. محدوده این تحقیق، از جنوب به امامزاده هاشم، از شمال به دلتای سفید رود و دریای خزر، از شرق به رودخانه شمرود و از غرب به رودخانه سیاه رود (زرجوب) منتهی می شود. شهر آستانه اشرفیه بزرگترین شهر  واقع در محدوده مطالعاتی می باشد.

 3-   شیوه ها و ابزار مطالعه:

به منظور مطالعه شیمی یونهای اصلی، از  اطلاعات 275 نمونه آب چاه مربوط به 20 حلقه چاه عمیق و 5 حلقه چاه  کم عمق (عمق کمتر از 30 متر)  طی 11 نوبت از شهریور ماه 1382 لغایت شهریور ماه 1387 استفاده گردید.  به منظور بررسی خصوصیات کمی آبخوان نیز از اطلاعات 65 حلقه چاه مشاهده ای و پیزومتری پراکنده در محدوده مطالعاتی استفاده گردید. کلیه نمونه ها بوسیله نرم افزار  Aquachem 4.0 جهت برآورد مولفه های آماری و ترسیم نمودارهای مورد نظر مورد استفاده قرار گرفت. همچنین از امکانات ترسیمی و آماری arcGIS 9.2 و Excell 2007 نیز استفاده گردید. استاندارد مورد استفاده جهت مقایسه نمونه ها، استانداردهای WHO و EPA می باشند.

 4-   خصوصیات آبخوان:

همانطوریکه از آمار بارندگی ایستگاههای واقع در محدوده  مطالعاتی بین سالهای 1387-1340 مشخص است، میزان بارندگی در ایستگاههای آستانه، شهربیجار، سد سنگر و لاهیجان بین 1000 تا 2500 میلی متر در سال متغیر می باشد که دال بر تغذیه مناسب مخزن می باشد.

جنس مواد سازنده  آبخوان، رسوبات دلتائی و آبرفتی رودخانه سفیدرود می باشد که در بخشهای جنوبی تر ذرات دانه درشت تر بوده و از لحاظ کمی و کیفی شرایط بهتری را به وجود می آورد ضمن اینکه رسوبات دانه ریز در نقاط مختلف محدوده مخروط افکنه سفیدرود، عدسیهای رسی با ضخامتهای متفاوت را به وجود آورده است             (Annells et al, 1985) که توزیع آبخوان تحت فشار را پیچیده می سازد.

شکل شماره 2- نقشه مقاومت ظاهری رسوبات بر حسب اهم متر

 با طول فرستده 400 متر

عملیات ژئوالکتریک با AB=400m نشاندهنده مقاومت ظاهری بین 5 تا 50 اهم متر در رسوبات این محدوده می باشد (شکل 2).  در حاشیه ساحل مقاومت الکتریکی کمتر از 5 اهم متر نشانه تاثیر آب شور دریا تا اعماق 100 متر        می باشد. از آنجائیکه چاههای نزدیک به ساحل (چاههای کیاشهر و دهکا) جزء چاههای کم عمق منطقه می باشند، اثرات شوری و نفوذ آب دریا در آنها مشاهده نشده و این چاهها جزء چاههای با میزان غلظت یون کلر و هدایت الکتریکی پایین می باشند. اما مقاومت الکتریکی بین 5 تا 10 اهم متر به دلیل ریزشهای جوی و تغذیه مناسب، دارای آبخوان محدود اما با کیفیت مناسب می باشد.

 حفر چاه تا عمق 100 متر به منظور دسترسی به آب شیرین برای پهنه های دارای مقاومت

30 اهم متر به بالا محدودیتی ندارد (مهندسین مشاور سفیدرود، 1384).

5-   بحث:

در شکل زیر توزیع یونهای اصلی در  اسفند 1385، شهریور 1386، اسفند 1386 و شهریور 1387 در جهت حرکت عقربه های ساعت نشان داده شده است . میانگین غلظت کاتیونها به ترتیب  Ca²⁺>Na⁺>Mg²⁺>K⁺  و میانگین غلظت آنیونها به ترتیب HCO3^->Cl^->SO4^2-  می باشد. بنابراین تیپ آب بیکربناته کلسیم، سدیم و منیزیم می باشد. توزیع کاتیونها و آنیونها در فصل کم آبی و پر آبی و همینطور در طی سه سال نشان داده شده مشابه بوده و تغییرات ناچیزی را نشان می دهد.  

نمودار شماره 1- نمودارهای باکس اند ویسکر نشانگر میزان غلظت اجزاء شیمیایی نمونه های آب چاهها در  سالهای 1385، 1386 و 1387.

 مقادیر TDS موجود در آب این چاهها  به گونه ای نیست که از لحاظ سلامتی خطر آفرین بوده و به عبارت بهتر علیرغم نظر عوام، مرزی برای خطر سلامتی از لحاظ TDS  وجود ندارد. عدم وجود مرز خطر آفرین برای سلامتی انسان در آب شرب علاوه بر TDS برای pH، سدیم، سولفات، روی، نقره، آلومینیوم، آمونیاک، آزبست، کلر و سختی نیز وجود  دارد (WHO, 2004).

با توجه به اینکه کیفیت آبهای زیرزمینی محدوده آستانه-کوچصفهان نسبت به بقیه محدوده های مطالعاتی استان گیلان، نامطلوب تر می باشد، کیفیت آب 8 حلقه چاه کیفی در شهریور ماه 1387 و کیفیت آب رودخانه سفیدرود در 4 نقطه بصورت دیاگرام استیف به نقشه درآمده است (شکل شماره 3). در نقشه سمت چپ چاهها در گوشه شمالشرقی نقشه مشخص می باشند و ایستگاههای رودخانه ای عبارتند از: ایستگاه گیلوان قزل اوزن در شهریور ماه 1386 (gh8606)، شاهرود در شهریورماه 1386 (sh8606)، ایستگاه بین راه رودبار در مهر ماه 1386 (b8607)  و ایستگاه پل آستانه در مرداد ماه 1386 (as8605).  کیفیت آب چاههای محدوده مطالعاتی بیشترین همبستگی را به ایستگاه پل آستانه و بین راه رودبار نشان می دهد. نقشه سمت راست نحوه توزیع یونها را در تمامی 25 حلقه چاه دشت آستانه-کوچصفهان نشان می دهد. محدوده مشخص شده با هاشور در نقشه سمت راست نشاندهنده چاههای با میزان مجموع غلظت یونهای کمتر می باشد که احتمالاً تحت تاثیر رودخانه دیسام قرار گرفته اند.

شکل شماره 3-  نقشه پراکندگی دیاگرام استیف چاههای محدوده مطالعاتی (سمت راست) و مقایسه 8 حلقه از این چاهها با نمونه های آب 4 ایستگاه در حوزه آبریز رودخانه سفیدرود (سمت چپ).

 کیفیت شیمیایی رودهای فرعی حوزه پایاب سفیدرود مطلوبتر بوده به عنوان مثال EC زیلیکی رود بین      663-110 میکروموهوس بر سانتی متر متغیر می باشد. (اصلاح عربانی و همکاران، 1374). EC رودخانه دیسام نیز بین 600-120 میکروموهوس بر سانتی متر متغیر می باشد (بانک آمار و اطلاعات شرکت سهامی آب منطقه ای گیلان، 1387).

از لحاظ شرب نیز نمونه های آب برداشت شده دال بر شرایط مناسب آبهای مذکور از لحاظ میزان یونهای اصلی برای شرب می باشد. هر چند که پاره ای از چاهها از نظر میزان یونهای کلسیم و سولفات در رده آبهای گوارا قرار نمی گیرند اما همگی جزء آبهای قابل شرب از لحاظ میزان یونهای اصلی تقسیم بندی می گردند (نمودار شماره 2).

نمودار شماره 2 (سمت راست ) نمودار شولر نمونه های آب چاههای محدوده مطالعاتی.

نمودار شمار 3 (سمت چپ): نمودار ویلکاکس نمونه های آب چاهها و 4 ایستگاهها رودخانه ای

 از لحاظ کیفیت آبیاری کلیه نمونه های آب چاههای مورد پایش در محدوده C3S1 قرار می گیرند که از لحاظ آبیاری تقریباً مناسب بوده اما به دلیل هدایت الکتریکی تقریباً بالا می بایستی برخی ملاحظات نظیر نفوذپذیری خاک را در مورد آنها مدنظر قرار داد. نمونه آب ایستگاه گیلوان در قزل اوزن در محدوده C4S2 قرار می گیرد (نمودار شماره 3) 

نمودار شماره 4- معادله رگرسیون خطی آنیونهای بیکربنات و کلر با کاتیونها

 میزان غلظت یونها در دو چاه کیاشهر و دهکا کمتر از دیگر چاههای محدوده مطالعاتی می باشد. به نظر می رسد این دو چاه که از جمله چاههای کم عمق پایش کیفی محدوده مطالعاتی می باشند، شدیداً تحت تاثیر آبهای سطحی یا آب باران قرار گرفته و بیانگر خواص آبخوان نمی باشند.

معادله رگرسیون خطی آنیونهای بیکربنات و کلر با کاتیونها در نمودار شماره 4 نشان داده شده است. با توجه به اینکه بیشترین میزان همبستگی آنیون بیکربنات به ترتیب با یونهای منیزیوم و کلسیم بوده و علیرغم زیاد بودن نسبی کاتیون سدیم در نمونه ها، میزان همبستگی بین بیکربنات با سدیم و پتاسیم ناچیز می باشد، می توان نتیجه گرفت که بیکربنات موجود در آب چاهها تحت تاثیر انحلال کانیهای دولومیت و کلسیت وارد آبخوان شده است. در حوزه آبریز سفیدرود بزرگ و در کوهستانهای حاشیه محدوده مطالعاتی برخی سازندهای آهکی نظیر سازند J.K.L که شامل سنگ آهک سبز کمرنگ یا خاکستری با لایه بندی مناسب می باشد (Annells et al, 1985) تایید کننده این موضوع می باشد. بیشترین ضریب تعیین آنیون کلر با کاتیون سدیم به میزانR²=0.50 می باشد که نشانگر ورود کلر در نتیجه انحلال کانی هالیت می باشد. سه منشاء برای هالیت در این محدوده می توان فرض نمود: 1- نفوذ آب شور دریا: به دلیل اینکه آبخوان از تغذیه نسبتاً مناسبی برخوردار می باشد این موضوع با توجه به مطالعات ژئوفیزیک صورت گرفته شده تا عمق 100 متر، فقط در حاشیه دریا وجود دارد و به دلیل عمق کم چاههای در حاشیه دریا این منشاء در نمونه های موصوف مردود می باشد. 2- نفوذ آب شور فسیل: آب شور فسیل در بخشهایی از گیلان از جمله بین لاهیجان و لنگرود محتمل می باشد اما از آنجاییکه هیچیک از چاههای این محدوده بطور واضح خواص آبهای شور فسیل را نشان نداده اند، نمی توان در مورد آن اظهار نظر نمود ضمن اینکه احتمال ادغام آبهای شور فسیل با آبهای زیرزمینی در چاه پاشاکی بعید به نظر نمی رسد.3- تاثیر آب دارای غلظت کلر بیشتر رودخانه سفیدرود: به دلیل وجود سازندهای تبخیری در بخشهای بالادست رودخانه سفیدرود به ویژه در حوزه آبریز رودخانه قزل اوزن می توان منشاء کلر این آبها را به کلر موجود در رودخانه سفیدرود منتسب دانست.

6-   نتایج:

کلیه نمونه ها، در محدوده آبهای طبیعی (Natural Water) طبقه بندی می شوند. آبها از نظر شیمی یونهای اصلی قابل شرب و از نظر آبیاری تقریباً مناسب می باشند. تاثیر آب با کیفیت نه چندان مناسب رودخانه سفیدرود و آب با کیفیت مناسب تر دیگر رودخانه های محدوده مطالعاتی در کیفیت آب چاههای محدوده مطالعاتی مشهود می باشد. در نمونه های مورد پایش تاثیر آب شور دریا مشاهده نمی گردد. تیپ آب بیکربناته کلسیم و منیزیم می باشد که منشاء آنیون بیکربنات در آبهای زیرزمینی به انحلال سازندهای آهکی در داخل محدوده یا در حوزه آبریز سفیدرود بزرگ و  منشاء آنیون کلر نیز به انحلال نهشته های تبخیری حوزه آبریز قزل اوزن مربوط می باشد.

7-   پیشنهادات:

مطالعات آتی در خصوص ساختار، عملکرد و وضعیت لایه های آب شور فسیلی و تعیین مرز اینترفاز آب شور و شیرین و نحوه تاثیر آب دریای خزر بر روی منابع آب شیرین، توصیه می گردد. انتخاب چاههای کیفی جدید به ویژه چاههای حاوی آب شور فسیل و چاههای عمیق تر می تواند به درک روابط هیدروژئوشیمیایی کمک نماید. مطالعات تکمیلی در خصوص آلاینده های شیمیایی نظیر نیترات و فلزات سنگین و آلاینده های میکروبی در آبهای زیرزمینی و سطحی محدوده مطالعاتی صورت گیرد. در نهایت با توجه به مشکلات موجود، مدیریت یکپارچه و هماهنگ بین تمامی ارگانهای ذیربط ضروری می باشد.

8-   تشکر و قدردانی:

بدینوسیله وظیفه خود می دانیم تا از تمامی مدیران و کارشناسان دفتر مطالعات پایه شرکت سهامی آب منطقه ای گیلان که امکان دسترسی به اطلاعات مذکور را فراهم کردند، قدردانی نماییم.

9-   منابع :

·         اصلاح عربانی، ابراهیم و همکاران.کتاب گیلان. 1374. گروه پژوهشگران ایران. جلد اول:747 صفحه.

·         شرکت سهامی آب منطقه ای گیلان، بانک آمار و اطلاعات، 1387.

·         مهندسین مشاور سفیدرود گیلان، گزارش مطالعات بهنگام سازی اطلس منابع آب، حوزه آبریز سفیدرود و تالش-تالاب انزلی، جلد دوم، بررسیها و مشخصات عمومی، ، بهار 1384.

·         Annel, R.N, R. Arthurton, R.A.B. Bazley, R.G.Davis, M.A.R. Hamedi, F.Rahimzadeh, Geological map of Ghazvin-Rasht area. 1985. Geological survey of Iran.

·         WHO (World Health Organization).2004. Guidelines for drinking water quality. Volume 1. Recommendations, third edition. World Health Organization, Geneva.

 

شیمی منابع آب

شیمی منابع آبهای زیرزمینی یا Hydrogeochemistryبه ما کمک می کند تا:

• به روابط بین آب زیرزمینی و لایه ها و سازندهای آبدار پی ببریم.

·         راهگشای درک تاریخچه زمین شناسی لایه های آبدار بوده و برخی از نشانه های تغذیه، سرعت و جهت جریان مربوط به الگوهای جریان و ذخیره این منابع را در اختیار ما می گذارد.  (Asghari Moghaddam et all, 2006)

- به منشاء منابع آب زیرزمینی پی ببریم.

- به نحوه تکامل هیدروژئوشیمیایی منابع آبی پی ببریم.

- کیفیت منابع آبی را مشخص نموده و با استانداردهای مختلف مقایسه نمائیم. 

در نتیجه از آنجائیکه پارامترهای  موثر در کیفیت منابع آب زیرزمینی منطقه، مستقیماً بر روی سلامتی انسان موثر بوده و در چرخه غذایی مردم تاثیر به سزایی دارد، بررسی آن می تواند در امر برنامه ریزی و سیاست گذاریهای آتی مفید باشد.

زمین ساخت خرده صفحه کاسپین جنوبی

در تحقیقی که بوسیله جکسون و دیگران در سال 1381 منتشر گردید (Jackson et al, 2002)، به منظور حل یکی از پیچیده ترین معماهای زمین ساختی دنیا یعنی تغییر شکل و نیروهای موثر در تغییر شکل حوزه کاسپین جنوبی و حاشیه آن از مطالعه و بررسی بر روی گسلهای سطحی، فوکال مکانیسم زمین لرزه های نواحی تحت فشار استفاده گردید. هر چند که رسوبات پوشاننده داخل حوضه بوسیله چین های متعددی تغییر شکل یافته و از پی صلب خود بوسیله گلهای شدیداً تحت فشار قرار گرفته،  جدا شده اند، فقدان زلزله های داخل حوزه نشانگرعملکرد صلب حوزه می باشد. حوضه شامل سکانس رسوبی می باشد که که تقریباً 20 کیلومتر ضخامت داشته و در زیر آن یک پی سنگ قرار دارد که سرعت امواج در این پی سنگ بالا می باشد. ضخامت حوضه رسوبی مذکور در قسمتهای مرکزی کمتر از حاشیه ها می باشد. پی سنگ صفحه کاسپین جنوبی یا پوسته ای اقیانوسی است که بصورتی غیر متعارف ضخیم گشته یا اینکه پوسته ای قاره ای  است که نازک شده و سرعت امواج در آن بالا است. صفحه کاسپین جنوبی بوسیله کمربندهای زمین لرزه فعال از هر سو احاطه شده است. زلزله های عمیق تر از 30 کیلومتر در کپه داغ، البرز و تالش که درمرز شمالشرقی، جنوب و غرب حوزه قرار دارند، گزارش نگردیده است اما زمین لرزه های واقع در آپشرون- بالخان که در مرز شمالی حوضه قرار دارند دارای اعماق بیش از 80 کیلومتر می باشند و زمین لرزه ای که عمق کمتر از 30 کیلومتر داشته باشد، تایید و گزارش نگردیده است. این زمین لرزه های عمیق تر را می توان بعنوان نشانه ای برای فرورانش صفحه کاسپین جنوبی به زیر کاسپین مرکزی قلمداد نمود. این فرایند زلزله خیزی به نظر می رسد که در سطوح کم عمق اتفاق بیفتد. هر چند کوتاه شدگی مایل در بسیاری از نواحی به گسل معکوس و امتداد لغز خالص تفکیک می شود، اما مجموعه های راست گرد و چپ گرد در کپه داغ و البرز شرقی بیانگر این موضوع می باشد که صفحه کاسپین جنوبی مجموعه ای است که هم نسبت به صفحه اوراسیا و هم نسبت به صفحه ایران مرکزی به سوی غرب در حال حرکت می باشد. این حرکت موجب افزایش حرکت تراستی حوضه کاسپین جنوبی به سمت مغرب و به زیر کوههای تالش (در کشورهای ایران و آذربایجان) می شود. که میزان فعلی این حرکت  در حدود mm yr−1 17-13 به سوی جنوبغربی نسبت به ایران و      mm yr−1  10-8 نسبت به صفحه اوراسیا در جهت شمالغرب یا شمال شمالغرب (NNW) حدس زده شده است. تصور بر این است که این حرکات جدید بوده و احتمالاً در پلیوسن        (3-5 Ma) شروع گردیده اند. صفحه کاسپین جنوبی نهایتاً در نتیجه Underthrusting تخریب خواهد شد و وضعیت فعلی آن شاید بیانگر حالتی باشد که بینابین حالت شرق مدیترانه و قطعه فعال لرزه خیز در زیر کوههای هندوکوش باشد.(Jackson et al, 2002)

در حال حاضر سطح دریای خزر پایین تر از سطح دریاهای آزاد می باشد بطوریکه بر اساس آمار سال 2000 میلادی سطح دریای خزر   masl  36/26-  با سطح دریای آزاد فاصله داشته است.

بحران آب در گیلان:احداث بی برنامه سدهای بالادست سفیدرود +کاهش کیفیت منابع آب

***  ازمجموع 100% منابع آبی کره زمین، 97% آن شور و غیر قابل شرب و تنها 3% آن قابل شرب (fresh water) می باشد.

• از  3% منابع آب شیرین موجود در کره زمین تنها 5/0% آن در دسترس بوده و مابقی از دسترس بشر خارج می باشد.
• 80 کشور از کشورهای دنیا با کمبود جدی آب شیرین مواجه می باشند بطوریکه از وقتیکه جمعیت کره زمین از مرز 6 میلیارد نفر گذشت، آب پاک که یکی از مهمترین پایه های حیات بشر می باشد، رو به نقصان گذاشت.
• ارزیابیهای اخیر بوسیله سازمان بهداشت جهانی (WHO) بیانگر عدم دسترسی 43% از جمعیت دنیا به بهداشت مناسب وعدم دسترسی 22% از مردم دنیا به آب آشامیدنی سالم می باشد در نتیجه سازمان ملل متحد بحران تامین آب شرب را به عنوان بحرانی ترین موضوع حال حاضر دنیا بویژه برای کشورهای در حال توسعه عنوان نموده است.
•  با افزایش تقاضا برای آب پاک، آبهای سطحی دیگر تکاپوی این نیاز را ننموده و وابستگی به آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق دنیا افزایش یافته است.
•   آلودگی منابع آبی به دلیل توسعه ناپایدار و افزایش فعالیتهای انسانی،  منابع آبی سیاره ما را تهدید می نماید که بزرگترین تهدید برای موجودات زنده می باشد.
•  70% بدن انسان از آب تشکیل شده  و آب نقشی کلیدی در حیات تمامی موجودات زنده دارد.
• در طی دو دهه گذشته میزان مصرف آب شرب سه برابر شده است. به عنوان مثال در کشور پاکستان میزان سرانه آب سطحی در دسترس طی سالهای 2000-1960از  m³5650 بهm³ 1400 کاهش یافته است (انوربیگ، 2001).
• هر چند کشور ایران با بارندگی متوسط سالانه 250 میلی متر در اقلیمی خشک قرار گرفته است اما نیمه شمالی کشور ایران (جنوب دریای خزر) با بارندگی متوسط 1۴00 میلی متر در سال متمایز از دیگر نواحی کشور می باشد و به ظاهر مشکل چندانی در خصوص منابع آبی ندارد اما:
• بالا بودن سطح ایستابی، تاثیر انواع فاضلابهای انسانی، کشاورزی و صنعتی و رشد سریع جمعیت در سرتاسر نوار ساحلی شمال ایران، بزرگترین بحران این منطقه در آینده خواهد بود.
• بنابراین: هر چند سواحل جنوبی دریای خزر در استان گیلان با بارندگی متوسط 1400 میلی متر در سال در نگاه اول بدون مشکل اساسی در تامین آب شرب و کشاورزی به نظر می رسند اما بالا بودن سطح ایستابی (تقریباً 2 متر از سطح زمین)، تاثیر انواع فاضلابهای انسانی، کشاورزی و صنعتی و رشد سریع جمعیت همراه با تراکم جمعیتی بالای 150 نفر در هر کیلومتر مربع شرایطی را بوجود آورده است که شاید بتوان یکی از بزرگترین چالشهای آینده نوار ساحلی جنوبی دریای خزر در استان گیلان را علاوه بر مشکل کم آبی ناشی از احداث سدهای متعدد در بالادست حوزه آبریز سفیدرود، حل معضل کاهش کیفیت و آلودگی منابع آبی دانست

 

زمین آمار Geostatistics

مطالعات زمین آماری امکان ایجاد سطحی به هم پیوسته یا نقشه از نقاط نمونه ذخیره شده در یک لایه که بصورت نقطه ای، لایه رستر یا سنتروئید پلی گون می باشد را فراهم می سازد. این نقاط نمونه   می توانند نقاط ارتفاعی، عمق، سطح ایستابی یا سطوح آلودگی باشند (ESRI).

در مشاهدات نقطه ای داده های حاصل از این تحقیق الگوی حقیقی تغییرات را نمی توان ملاحظه نمود و فقط می توان به گروهی از نقاط بسنده نموده و از آنها نمونه برداری نمود.

ارزش یک خاصیت بین نقاط داده ها را می توان فقط با انطباق بعضی مدلهای معقول تغییرات بر ارزشهای نقاط داده ها درون یابی نمود و سپس ارزش آنها را در موقعیت مکانی دلخواه محاسبه کرد. مشکل در روش درونیابی، انتخاب یک الگویی است که برای مجموع داده ها برازنده باشد (بارو، 1376).

مطالعات زمین آماری این امکان را به ما می دهد تا نقشه های ایجاد شده بوسیله شیوه های مختلف  ایجاد سطوح را با یکدیگر مقایسه و دقیق ترین شیوه را بر اساس Cross-validation statistics  انتخاب نماییم. زمین آمار یکی از شیوه های پیشرفته جهت انجام درونیابی (Interpolation) کیفی منابع آبهای زیرزمینی می باشد که به دو صورت پراکندگی مکانی (Spatial) و زمانی (Temporal) مورد بررسی قرار می گیرد. در تحقیقی که اخیراً و در دشت اردکان-یزد صورت گرفته است، شیوه های Kriging، IDW و Cokriging برای نیل به مقصود فوق الذکر مورد مطالعه قرار گرفتند. پس از نرمالیزاسیون (Normalization) اطلاعات، واریوگرامها ترسیم شده و برای انتخاب مدل مناسب برای فیت نمودن واریوگرامهای آزمایشی، RSS  های کمتر مورد استفاده قرار گرفتند. اطلاعات اولیه که از 73 حلقه چاه دردشت اردکان- یزد مورد بررسی قرار گرفته بودند،  پس از استفاده از Cross-validation و RMSE نشان دهنده مزیت شیوه های Kriging و Cokriging نسبت به شیوه IDW می باشند. در کوکرایگینگ نیز یک پارامتر به عنوان متغیر کمکی که بیشترین انطباق با متغیر هدف را داشته باشد، انتخاب گردید و سرانجام نقشه حاصله با ترکیبی از شیوه های کوکرایگینگ و GIS ترسیم گردید (Taghizadeh Mehrjardi.2008).

در تحقیقی که بوسیله سفری (safari,2002) انجام شد تا با استفاده از کرایگینگ حضور آب زیرزمینی در دشت چمچمال در غرب ایران تخمین زده شده و پیش بینی گردد، نتایج نشان دهنده این موضوع می باشد که شیوه مناسب زمین آماری برای تخمین یک متغیر با توجه به نوع متغیر و فاکتورهای محلی که بر روی آن تاثیر می گذارند، قابل تعمیم به دیگر متغیرها نمی باشد.

 

هیدروژئوشیمی Groundwater Chemistry

شیمی منابع آبهای زیرزمینی به ما کمک می کند تا:

• به روابط بین آب زیرزمینی و لایه ها و سازندهای آبدار پی ببریم.

·         مطالعه شیمی آبهای زیرزمینی راهگشای درک تاریخچه زمین شناسی لایه های آبدار بوده و برخی از نشانه های تغذیه، سرعت و جهت جریان مربوط به الگوهای جریان و ذخیره این منابع را در اختیار ما می گذارد. (Asghari Moghaddam et all, 2006)

• به منشاء منابع آب زیرزمینی پی ببریم.
• به نحوه تکامل هیدروژئوشیمیایی منابع آبی پی ببریم.
• کیفیت منابع آبی را مشخص نموده و با استانداردهای مختلف مقایسه نمائیم.

آرسنیک در آبهای زیرزمینی

از وقتیکه جمعیت کره زمین از مرز 6 میلیارد نفر گذشت، آب پاک که یکی از مهمترین پایه های حیات بشر می باشد، رو به نقصان گذاشت. ارزیابیهای اخیر بوسیله سازمان بهداشت جهانی بیانگر عدم دسترسی 43% از جمعیت دنیا به بهداشت مناسب و  22% به آب آشامیدنی سالم می باشد. با افزایش تقاضا برای آب پاک، آبهای سطحی دیگر جوابگوی  این نیاز نبوده  و وابستگی به آبهای زیرزمینی در بسیاری از مناطق دنیا افزایش یافته است. افزایش بهره گیری از آبهای زیرزمینی موجب ایجاد تحقیقاتی در خصوص آلاینده هایی نظیر آرسینیک در جنوب شرقی آسیا و کشورهایی همانند بنگلادش، ویتنام، بنگال غربی، نپال و کامبوج شده بطوریکه بیش از 50 میلیون نفر از این مردم از آبهایی با غلظتهای بالاتر از استانداردهای محلی (۵۰ میکروگرم بر لیتر) جهت شرب استفاده می نمایند. این در حالیست که اگر استانداردهای WHO، آمریکا و اروپا  و سازمان بهداشت جهانی را که مرز10 میکروگرم بر لیتر  را  مد نظر قرار می دهند،  استفاده نماییم، بیش از 500 میلیون نفر را شامل می شود. در آمریکا نیز بیش از 13 میلیون نفر که اغلب در ایالتهای غربی زندگی می نمایند، از آب آشامیدنی با غلظتهای بالای 10 میکروگرم بر لیتر آرسنیک استفاده می نمایند. آبهای زیرزمینی در اروپا نیز در برخی نواحی نظیر مجارستان، رومانی، یونان، اسپانیا، فنلاند و آلمان  بوسیله غلظتهای بالای آرسنیک آلوده می باشند.

منبع:

Arsenic Contamination of groundwaters in southeast-Asia and Europe, Mechanisms including its mobility and groundwater treatment, A Katsoyiannis, Swaitzerland, EAWAG.

اطلاعات آماری هواشناسی کل ایران

برای دسترسی به اطلاعات سازمان هواشناسی در ایستگاههای سینوپتیک و هواشناسی کل کشور کلیه اطلاعات شامل چند دهه اطلاعات مختلف هواشناسی که  بوسیله  notepad قابل مشاهده و کار آماری می باشد:

http://www.irimet.net/

ویژگیهای هیدورژئولوژیک دشت گیلان

دشتهای واقع در استان گیلان همانند قسمت اعظم نوار جنوبی دریای کاسپین، به دلیل بالا بودن سطحی ایستابی (تقریبا ۲ متر)، تاثیر  شیوه آبیاری قرغابی و نفوذ کودها و سموم مرتبط با این شیوه کشت، تعدد رودخانه ها، نزدیکی به ساحل دریای کاسپین و عدم دفع اصولی فاضلابهای خانگی و صنعتی، دارای خواص منحصر به فرد کمی و کیفی می باشد که نیازمند تحقیق و بررسی جدی می باشد. متاسفانه مدتی است که وقت کافی برای نوشتن ندارم. امیدوارم در آینده بتوانم بیشتر در این مورد بنویسم.

بحران آلودگی منابع آبی شمال ایران

میزان آلودگیهای ارگانیک ناشی از دفع غیر اصولی فاضلاب، آلودگیهای شیمیایی ناشی از سموم دفع آفات نباتی؛ کودهای کشاورزی و فاضلابهای صنعتی در مناطق شمالی ایران و در منابع آبی آن به مرز نگران کننده ای رسیده است و موضوع زباله های خشک و دفع اصولی آنها موضوع دیگری است. لندفیل رشت هم که خود موضوع عجیب و غریبی است و معلوم نیست کی می بایستی تکلیفش مشخص شود.

 

زمین شناسی و کانی شناسی دگرسانی چاه HE-9 در میدان زمین گرمایی هدلیشیدی واقع در جنوبغربی کشور ایسلند"      http://www.unugtp.is/Apps/WebObjects/Orkustofnun.woa/swdocument/1424/08Masoud.pdf

þ     اهميت و ضرورت دستيابي به انرژيهاي نو در حال و آينده: 

نقش انرژي در زندگي بشر روز به روز در حال گسترش است. با وارد شدن سوختهاي فسيلي به چرخه اقصادي انقلاب صنعتي شكل گرفت بطوريكه از 40 سال قبل ميزان مصرف انرژي در جهان 4 برابر گرديده است. در حال حاضر سوختهاي فسيلي بخش قابل توجهي از منابع انرژي مصرفي دنيا را تشكيل مي دهند. محدود بودن منابع سوختهاي فسيلي از يك سو و تجديد ناپذيري اين منابع از سوي ديگر و مشكلات زيست محيطي حاصله بويژه پديده گرمايش گلخانه اي كه پديده اي جهاني است، انسان را به فكر  استفاده از منابعي كه مشكلات فوق الذكررا نداشته باشند، كشانيده است. انرژيهاي نو شامل انرژي خورشيدي، انرژي باد، انرژي زمين گرمايي، سوخت هيدروژني، انرژي زيست توده و انرژي امواج از جمله منابع انرژيهاي تجديد پذيری هستند كه همراه انرژي برقابي و انرژي هسته اي مولفه هاي جايگزين براي سوختهاي فسيلي محسوب مي گردند. كنوانسيونهاي بين المللي (همچون كنوانسيون كيوتو) بر لزوم پايبندي دولتها بر كاهش ميزان مصرف سوختهاي فسيلي از ابزارهاي عملي در راستاي اهداف مذكور در نظام بين الملي مي باشند. 

þ     وضعيت ايران از نظر استعداد بالقوه در زمينه انرژي زمين گرمايي:  

براي استحصال منابع زمين گرمايي به مناطق با شيب حرارتي بالا نياز مي باشد كه در حضور آب گرم مي شوند. با توجه به قرار گيري كشور ايران در محل مرز صفحات زمين ساختي (تكتونيكي) و وجود پديده هاي زمين ساختي عمده در اين منطقه همچون فرورانش صفحه عربستان به زيرخرده صفحه ايران مركزي، وجود مرز جنوبی زمين ساختي صفحه خزر جنوبي در شمال ايران و خرده صفحه آناتولي در شمالغربي ايران كه خود در تعامل با گسل هاي فعال و زونهاي كوهزائي در اين مناطق مي باشند، موجب پويايي زمين ساختي ایران گردیده است.  آتشفشانهاي جوان فعال مربوط به دوران كواترنري همانند آتشفشانهای دماوند، سبلان، سهند، تفتان، بزمان، ارنان و بیجار، چشمه هاي متعدد آبگرم و گسلهاي فعال از نشانهاي وجود منابع زمين گرمايي در نقاط مختلف ايران مي باشند..

þ     انرژي زمين گرمايي و ديدگاه اقتصادي و مزيت محيطي موجود درباره آن: 

 مزاياي انرژي زمين گرماييي:

1.  پاكيزگي: عدم آلايندگي محيط زيست و بويژه كاهش ميزان گازهاي گلخانه اي. 

ميزان  انتشار CO2 (lb/kWh)	منبع توليد برق
0.20	زمين گرمايي
1.321	گاز طبيعي
1.969	نفت
2.095	ذغالسنگ

 

 

 

 

 

 

 

2. پايايي: با قرار گيري بر روي منبع انرژي در مدت زمان نسبتا طولاني بازدهي داشته و در مقابل شكافهاي سياسي بين المللي، تاثيرات جوي و فجايع طبيعي مقاوم هستند.
3. كاربري زمين: محدوده زمينهاي مورد استفاده براي نيروگاههاي زمين گرمايي از اغلب نيروگاههاي ديگر كوچكتر است. در جدول ذيل مقدار زمين مورد نظر جهت يك توليد يك مگاوات الكتريسيته براي نيروگاههاي زمين گرمايي نسبت به نيروگاههاي هسته اي و ذغالي آورده شده است.  

ميزان زمين مورد نياز (Acre/MW)	منبع توليد برق
1–8	زمين گرمايي
5–10	سوخت هسته اي
19	ذغالسنگ

 

4. انعطاف پذيري: نيروگاههاي زمين گرمايي را مي توان بصورت واحدي (قطعه قطعه) طراحي نمود تا در صورت افزايش تقاضا بتوان آنرا توسعه داد.
5. حفظ سرمايه در منطقه: منبع انرژي در همان محلي قرار دارد كه نيروگاه قرار دارد. بدينطريق فوايد اقتصادي آن در محل باقي مانده و تحت تاثير نوسانات قيمت سوخت نيز قرار نمي گيرد.
6.  از لحاظ مقايسه هزينه هاي توليد در قياس با ساير منابع انرژي مطابق شكل ذيل 

þ      ارتباط منابع و ميدان هاي حرارتي زمين با پديده هاي زمين ساختي:

 جریان حرارتی که در سطح کره زمین به میزان متوسط  mW/m2 59 وجود دارد، عمدتآ حاصل حرارت ناشی از واپاشی  عناصر U238, U235, Th232, K40 در اعمایق پوسته زمین می باشد. مقادیر جریان حرارتی که در سطح زمین وجود دارد، به پدیده های ذکر شده در تئوری تکتونیک صفحه ای بسیار نزدیک می باشد بطوریکه بخش اعظم منابع زمین گرمایی که ارزش استحصال بصورت اقتصادی را دارا می باشند، در محل مرز بین صفحات تشکیل دهنده کره زمین جائیکه صفحات از یکدیگر جدا می شوند نظیر: ایسلند، کنیا، اتیوپی و غیره یا در محل مناطق فرو رانش نظیر: اندونزی، فلیپین، ژاپن، هیمالیای هند و چین، شیلی  و غیره قرار دارند. همچنین مناطق حائز پتانسیل انرژی زمین گرمایی در داخل صفحات پوسته زمین همانند حوضه های رسوبی پاریس و لهستان که دارای جریان حرارتی عادی می باشند یا حوضه مجارستان که کمی بیشتر می باشد، قرار گرفته اند. هر چند که مناطق حرارت پایین ذکر شده اخیرالذکر(داخل قاره ای)، قادر به تولید الکتریسیته نمی باشند، اما جهت مصارف غیر الکتریکی که موسوم به استفاده های مسقیم از انرژی زمین گرمایی می باشند، نظیر آب درمانی، پرورش گیاهان گلخانه ای ، پرورش ماهی، خشک کردن محصولات کشاورزی، گرمایش استخر های شنا، ذوب برف و از همه مهمتر در گرمایش محلی و منطقه ای منازل و دیگر ساختمانها کاربرد دارند. کشور ایران نیز به دلیل واقع شدن در محل تقاطع صفحات فرعی زمین ساختی نظیر: خرده صفحه ایران مرکزی، صفحه عربستان، صفحه توران و خرده صفحه آناتولی دارای فعالیتهای شدید زمین ساختی بوده که وجود زلزله های مخرب، آتشفشانهای جوان و چشمه های آب گرم دلیل بر این مدعا است.

 بهترین نوع سیستمهای زمین گرمایی سیستم های گرمابی (Hydrothermal) می باشند که در آن آبهای جوی به میزان قابل ملاحظه ای به داخل زمین نفوذ کرده و در کنار یک منبع حرارتی نظیر توده های نفوذی ماگمایی یا در نتیجه حرارت ناشی از شییب حرارتی زمین گرمایی گرم می شود که در صورتیکه فاز سیال غالب در مخزن آب باشد آنرا سیستم با آب بالنده (Water dominated system)  و در صورتیکه بخارآب غالب باشد، آنرا سیستم با بخار بالنده (Vapour dominated system) گویند. همچنین سیستمهای تحت فشار (Geopressured system)  که در برخی حوضه های رسوبی که حاوی آبهای حرارت بالای نزدیک به فشار لیتوسفری می باشند  و سیستم سنگ داغ-خشک (Hot dry rock)، که سیال بطور مصنوعی در داخل سیکلی بسته در داخل سنگهای داغ اعماق زمین که سیالات بطور طبیعی  در آن وجود ندارند، تزریق شده و به گردش در آمده و پس از گرم شدن .مورد استحصال قرار می گیرد، از دیگر سیستمهای زمین گرمایی می باشند

 مقادیر جریان حرارتی که در سطح زمین وجود دارد، به پدیده های ذکر شده در تئوری تکتونیک صفحه ای بسیار نزدیک می باشد بر اساس نظريه زمين ساخت صفحه اي (تكتونيك صفحه اي)، زمين از تعدادي صفحات اصلي تشكيل شده است كه در نتيحجه فرايندهاي داخلي زمين و براي رسيدن به تعادل در حال حركت مي باشند. بخش اعظم منابع زمین گرمایی که ارزش استحصال بصورت اقتصادی را دارا می باشند، در محل مرز بین صفحات تشکیل دهنده کره زمین جائیکه صفحات از یکدیگر جدا می شوند نظیر: ایسلند، کنیا، اتیوپی و غیره یا در محل مناطق فرو رانش نظیر: اندونزی، فلیپین، ژاپن، هیمالیای هند و چین، شیلی  و غیره قرار دارند. همچنین مناطق حائز پتانسیل انرژی زمین گرمایی در داخل صفحات پوسته زمین همانند حوضه های رسوبی پاریس و لهستان که دارای جریان حرارتی عادی می باشند یا حوضه مجارستان که کمی بیشتر می باشد، قرار گرفته اند. هر چند که مناطق حرارت پایین ذکر شده اخیرالذکر(داخل قاره ای)، قادر به تولید الکتریسیته نمی باشند، اما جهت مصارف غیر الکتریکی که موسوم به استفاده های مسقیم از انرژی زمین گرمایی می باشند، نظیر آب درمانی، پرورش گیاهان گلخانه ای ، پرورش ماهی، خشک کردن محصولات کشاورزی، گرمایش استخر های شنا، ذوب برف و از همه مهمتر در گرمایش محلی و منطقه ای منازل و دیگر ساختمانها کاربرد دارند.کشور ایران نیز به دلیل واقع شدن در محل تقاطع صفحات فرعی زمین ساختی نظیر: خرده صفحه ایران مرکزی، صفحه عربستان، صفحه توران و خرده صفحه آناتولی دارای فعالیتهای شدید زمین ساختی بوده که وجود زلزله های مخرب، آتشفشانهای جوان و چشمه های آب گرم دلیل بر این مدعا است. 

براي بهره برداري از منابع زمين گرمايي به:  منبع حرارتي، سنگهاي تراوا، آب و سنگ پوشش نياز مي باشد.

مخازن زمين گرمايي به انواع زير تقسيم مي شوند:"

مخازن گرمابی: بهترين نوع مخازن زمين گرمايي مي باشند چون هم حرارت و هم سيال مورد نظر وجود دارد.اين مخازن خود به دو نوع مخازن با آب بالنده و مخازن با بخار بالنده تقسيم مي گردند كه در اولي آب و در دومي بخار بعنوان سيال غالب وجود دارند و پبانسيل نوع بخار بالنده بيشتر مي باشد..

مخازن تحت فشار زمين: كه در سازندهاي رسوبي اعماق زمين در نتيجه افزايش شيب زمين گرمايي و وجود سنگ پوشش ناتراوا بوجود مي آيند.

مخازن ماگمايي : در نتيجه  فعاليتهاي آتشفشاني به سطح زمين رسيده و عموما حرارتي بالاي 800 درجه سلسيوس داشته و بسيار جوان مي باشند. بدليل مشكلات حفاري اين شيوه بهره برداري هنوز كاربردي نيست.

مخازن راديواكتيو: در نتيجه واپاشي عناصر راديواكتيو در برخي توده هاي نفوذي همانند گرانيت ها رخ مي دهد كه در نتيجه وجود سنگ پوشش مناسب بعنوان مخزن زمين گرمايي استفاده مي شود.مخزن مرتبط با چشمه های آب گرم منطقه رامسر از این دسته اند.

مخازن سنگ داغ خشك : در اعماق زياد زمين (ييش از 4000 متر) در هر نقطه اي مي توان به سنگهاي داغ و خشك مي توان به حرارتهاي بالاي 200 در جه سلسيوس دست پيدا كرد. بمنظور ايجاد تراوايي شكستگيهاي مصنوعي بوسيله انفجار يا عمل آبشكني صورت مي گيرد تا حرارت اعماق به سطح زمين آورده شود. اين شيوه نيز هم اكنون در مراحل تحقيقاتي بوده و ارزش اقتصادي ندارد.

یک آدرس بسیار مفید برای کسانی که به انرژی زمین  گرمایی علاقمند هستند: در موتور جستجوی دانشگاه  استنفورد می توانید تمامی مقالات علمی و معتبر پذیرفته شده در زمینه های مختلف انرژی زمین گرمایی را بیابید.

برای رفتن به سایت مورد نظر اینجا کلیک کنید

با درود و سلام

در این وبلاگ به مسائل مربوط به آب شناسی، آبهای زیرزمینی و مسائل زیست محیطی خواهم پرداخت

نقطه نظرات شما به اینجانب در این راه کمک خواهد نمود. امید آنکه گامی هر چند کوچک در راه تعالی علمی کشورمان باشد.